De definitie van pijn van de International Association for the Study of Pain is de volgende: 'pijn is een onaangename sensorische of emotionele ervaring samenhangend met actuele of potentiële weefselbeschadiging of beschreven in termen van een dergelijke beschadiging'. Een veel pragmatischere definitie is die van McCaffery: 'pijn is datgene wat een persoon die het ervaart zegt dat het is en is aanwezig wanneer hij/zij zegt dat het aanwezig is. Dit benadrukt de subjectieve ervaring van de patiënt als een belangrijk uitgangspunt.
Er bestaan verschillende indelingen en vormen van pijn:
Nociceptieve versus neuropathische pijn Nociceptieve pijn wordt veroorzaakt door weefselbeschadiging. Prostaglandines spelen hierbij een belangrijke rol. Deze pijn is meestal goed behandelbaar met paracetamol, NSAID's (Non-Steroidal Anti-Inflammatory Drugs) en/of opioïden. Neuropathische pijn kan worden gedefinieerd als pijn ten gevolge van beschadiging van het perifere of centrale zenuwstelsel. Beschadiging van het zenuwstelsel kan veroorzaakt worden door compressie of ingroei door tumor (bijv. ingroei in de plexus brachialis door een Pancoast-tumor), door bestraling (bijv. plexopathie van de plexus brachialis door radiotherapie) of na operatieve ingrepen (bijv. fantoompijn na amputatie van een extremiteit). Centrale pijnis neuropathische pijn die veroorzaakt wordt door beschadiging van het centrale zenuwstelsel, bijv. na een CVA of bij multipele sclerose.
Neuropathische pijn heeft de volgende eigenschappen:
De pijn wordt vaak als brandend, schietend en/of stekend ervaren.
De pijn gaat nogal eens gepaard met sensibiliteitsstoornissen. Er kan sprake zijn van een verminderde sensibiliteit. De pijngewaarwording kan ook versterkt zijn (hyperalgesie). Soms treden pijnklachten op als gevolg van een prikkel die normaliter niet tot een pijnsensatie leidt (allodynie). Huidaanraking is meestal pijnlijk (hyperesthesie).
De plaats waar de pijn wordt gevoeld hangt af van de plaats waar de zenuwbeschadiging is opgetreden. Zo wordt bij een beschadiging van een perifere zenuw (bijv. bij een neuropathie) pijn gevoeld in het verzorgingsgebied van de zenuw, terwijl bij een beschadiging van de achterwortel (bijv. bij een postherpetische neuralgie) de pijn wordt gevoeld in het corresponderende dermatoom.
Neuropathische pijn is minder gevoelig voor paracetamol, NSAID's en opioïden dan nociceptieve pijn. Bij neuropathische pijn zijn dan ook vaak andere medicamenten geïndiceerd, zoals antidepressiva en anti-epileptica.
Ca. 65% van de pijn bij patiënten met kanker is nociceptief en 10% is neuropathisch. In 25% van de gevallen is er sprake van mengvormen.
Somatische pijn versus viscerale pijn Somatische pijn is nociceptieve pijn die uitgaat van huid, bindweefsel, spierweefsel of bot, is meestal duidelijk gelokaliseerd en scherp, stekend of kloppend van karakter. Viscerale pijn is nociceptieve pijn die uitgaat van de ingewanden van de borst of de buik Deze is meestal niet duidelijk gelokaliseerd en vaak borend, drukkend of krampend van karakter. Viscerale pijn wordt soms gevoeld in het dermatoom, dat op hetzelfde ruggenmergniveau projecteert. Men spreekt in dat geval van referred pain, bijvoorbeeld pijn in de schouder ten gevolge van levermetastasen met ingroei in het leverkapsel en het diafragma.
Doorbraakpijn
Onder doorbraakpijn wordt plotseling optredende tijdelijke, vaak hevige pijn c.q. toename van pijn verstaan die optreedt bij bestaande chronische pijnklachten. Doorbraakpijn komt voor bij 50-65% van de patiënten met kanker, duurt gemiddeld 30 minuten (range 1-240 minuten) en treedt gemiddeld viermaal per dag op. Het kan invaliderend zijn en leiden tot stemmingsstoornissen en angst. De medicatie die wordt gebruikt voor de behandeling van doorbraakpijn wordt ook wel doorbraak- of rescuemedicatiegenoemd.
Er wordt onderscheid gemaakt tussen drie types doorbraakpijn:
Incidente pijn:doorbraakpijn die uitsluitend of hoofdzakelijk optreedt bij bepaalde bewegingen of houdingen
End of dose pain: doorbraakpijn die optreedt kort voor de volgende gift van het analgeticum
Spontane doorbraakpijn: doorbraakpijn die optreedt zonder aanwijsbare aanleiding
Opioïd geïnduceerde hyperalgesie.
Men spreekt van opioïd geïnduceerde hyperalgesie indientoediening van opioïden leidt tot hyperalgesie en toename van pijn. Dit kan zowel optreden bij zeer hoge doseringen of snelle dosisverhoging (hierbij is er ook sprake van uitgesproken allodynie en vaak ook van myoclonieën) als bij onderhoudsbehandeling of onttrekking (zonder allodynie). Het is niet bekend hoe vaak dit optreedt.
Ook primair somatisch bepaalde pijn wordt in hoge mate beïnvloed door psychosociale en/of levensbeschouwelijke factoren (zie Ontstaanswijze). Voor dit allesomvattende concept van pijn wordt ook de term ‘total pain' gebruikt.
